Banja Palić

Kada je početkom XX veka banja Palić obnavljana, arhitekti novih objekata namenjenih odmoru i uživanaju - zamislili su da u banju Palić stupite kroz svečani ulaz, majstorski izrezbarenu kapiju – Palićki Vodotoranj. Šetnju, zatim nastavite glavnom alejom Velikog parka sa čijom sadnjom se počelo davne 1840. Park se danas prostire na 19 hektara i predstavlja jedinstveni ambijent nastao spojem prirodnih vrednosti i arhitektonskog nasleđa.

Ovo nasleđe, uz spomenuti Vodotoranj, čine monumentalni objekti namenjeni odmoru i uživanju: Velika terasa, Muzički paviljon i Ženski štrand. Svečano su otvoreni 1912. godine a projektovani su u stilu secesije odnosno njene mađarske varijante koja je inspiraciju pronašla u mađarskom folkloru, u seoskim rukotvorinama, čipkama i vezu. Autori ovih jedinstvenih objekata su arhitekti koji su u obližnjoj Subotici projektovali Gradsku kuću i sinagogu – Marsel Komor i Deže Jakab.

Pre nego što stignete do Velike terase, skrenite širokom alejom desno ka Teniskom klubu, koji je osnovan 1878. svega tri godine nakon što je ovaj sport dobio svoja pisana pravila i potražite sakrivenu u parku, jednu od najlepših pozornica u zemlji. Letnja pozornica, izgrađena od netesanog kamena po projektu subotičkog arhitekte Baltazara Dulića i od 1950. godine je mesto održavanja brojnih koncerata, festivala i predstava. Velika terasa, nekadašnji Kur-salon, namerno projektovana tako da se kroz nju mora proći – nikoga ne ostavlja ranodušnim. Bila je čuvena po svojoj monumentalnoj balskoj dvorani. Dve prostrane terase sa pogledom na jezero ipak su srce ovog objekta koji se nakon adaptacije ponovo rađa da bi postao velik i moderan konferencijski centar. Levo i desno od terase nalaze se hotel Park i hotel Jezero (podignuti sredinom XIX veka) a ispred njih čuvene Plave vaze. Vaze sa likom vodenog boga stigle su na Palić 1910. kao poklon vlasnika pečujske fabrike keramike "Žolnai". Ovakve vaze nekada su krasile i Gradski park u Beču.

Od Velike terase, šetnju nastavite širokom stazom ka jezeru. Pored vas će ostati Muzički paviljon namenjen promenadnim koncertima koji se i danas organizuju radi zabave palićkih gostiju. Na kraju šetališta koji od Vodotornja, kroz Veliku terasu vodi do jezera - nalazi se Spomen česma. Da li je na spomeniku isklesan lik palićke vile, lepotice rođene iz talasa palićkog jezera – niko ne zna za sigurno ali se zna da su postavljanjem ove česme i svečanim otvaranjem 15. septembra 1912. okončani radovi na obnovi banje Palić.

Šetnju nastavite palićkom promenadom, obalom do Ženskog štranda koji je, dok su važile druge društvene norme, sakrivao kupačice od znatiželjnih pogleda - danas mami da zavirite i pogledate ovaj neobičan objekat na vodi.

Nastavljajući dalje šetnju obalom koja danas nosi naziv Obala Lajoša Vermeša stižete do Vermešovih vila sagrađenih 1893. godine: Vile Luzja i Bagojvar (Sovin grad) i spomenika Lajošu Vermešu. Autor spomenika postavljenog 2004. je subotička vajarka Vera Počuča Gabrić. Vermeš, Subotičanin, veleposednik, mecena, sportski zaljubljenik i takmičar je od 1880. do 1914. godine na Paliću je, u duhu olimpizma, organizovao sportske igre okupljajući stotine ondašnjih najboljih sportista iz skoro cele Evrope. U blizini ovih objekata nekada su se nalazila mesta i tereni za sportska takmičenja. Restoran na obali Riblja čarda nekada je bio gimnastička sala.

Iako se stiže do kraja šetališta, šetnja Palićem se ovde ne završava. Predlažemo da se uz jezero vratite do Velike terase u čijoj blizini se nalazi fontana, rad skulptora Bele Našica iz 1913. godine pored koje je i Kućica za vreme, postavljena 1914. Od brojnih skulptura eminentnih vajara postavljenih u parku izdavajaju se dve bronzane figure Bakica koje, nedaleko od Kućice za vreme, na klupici, stopljene sa okolinom spokojno sede. Autor ove zanimljive skulpture je palićanka, akademska vajarka Zlata Baranji.

Palić ne čine samo zgrade i spomenici, Palić čine i detalji kao što Hamvaševa lipa, drvo zasađeno kao spomen piscu koji je napisao knjigu Filozofija vina često spominjanu na palićkim vinskim feštama.

Tu je i restoran Mala gostiona, koji se na istom mestu i sa istom funkcijom nalazi još od 1853. godine. Ovaj restoran se svojom tradicijom i kvalitetom izborio da postane sinonim Palića.

Nastavljajući šetnju stižete do jedne od retkih očuvanih tramvajskih stanica. Tramvaj je saobraćao na liniji Subotica - Palić od 1898. do 1974. godine. Prekoputa, na uglu se nalazi nekadašnji bioskop Abazija koji je ime dobio po italijanskom nazivu za Opatiju na koji je svojim duhom Palić podsećao.

Odatle ulazite u Splitsku aleju, aleju platana i najreprezentativnijih vila. Prve vile na Paliću izgrađene su sredinom 19.veka, što je bila moda toga vremena a koja je zahvatila i ove krajeve. Vile su građene za letnji period i građene su po uzoru na švajcarske letnjikovace sa naglašenim izrezbarenim drvenim tremom. Među ove vile, sakrila se Galerija Marije Karlović Gabrić. Postavku čini stotinjak slika ove palićke amatrske slikarke sa temom cveća i Palića.

Šetnja Palićem se može završiti u Splitskoj aleji ali se odatle može krenuti u otkrivanje drugih palićkih tajni.